Giác Ngộ Có Nghĩa Là Gì?

03/02/20243:40 SA(Xem: 1689)
Giác Ngộ Có Nghĩa Là Gì?

GIÁC NGỘ CÓ NGHĨA LÀ GÌ?
Tỳ kheo Bodhi
Vô Minh dịch

 

Bhikkhu_Bodhi2Từ “Phật” (Buddha) đã được biết đến và lưu truyền trước khi Đức Phật xuất hiệnẤn Độ. Từ này có nghĩa là “giác ngộ” và những người tìm kiếm tâm linh thường thảo luận về câu hỏi “Đức Phật là ai? Ai đã giác ngộ?” Một lần nọ, một Bà-la-môn lớn tuổi tên là Brahmāyu nghe nói rằng đạo sĩ Gotama, người được đồn đại là Phật, đã đến thị trấn của ông và ông quyết định đến thăm ông. Khi vị Bà-la-môn già đến, Đức Phật đang thảo luận với nhiều người. Vì vị Bà-la-môn già này rất nổi tiếng nên khi ông đi vào giữa đám đông, mọi người đều nhường đường cho ông. Đức Phật cũng nhận ra rằng đây là một Bà-la-môn rất được kính trọng, là thầy của nhiều thế hệ đệ tử, nên Ngài yêu cầu Brahmāyu đến ngay phía trước hội chúng và ngồi bên cạnh ông.

Sau đó Brahmāyu nói với Ngài: “Thưa Tôn giả Gotama, tôi muốn hỏi Ngài một số câu hỏi.” Đức Phật mời ông hỏi điều ông đang thắc mắc, và vị Bà-la-môn trình bày các câu của ông bằng một bài kệ bốn dòng, điểm cơ bản của bài kệ là, “Làm sao một người có thể được gọi là Phật, một bậc Giác ngộ?” Đức Phật đáp bằng bài kệ:

 

“Điều cần biết thì ta đã biết;
Cái gì phải bỏ thì ta đã bỏ;
Cái gì cần phát triển thì ta đã phát triển;
Vì vậy, này Bà-la-môn, ta là một vị Phật.”

 

Câu trả lời này cho chúng ta biết một cách rất ngắn gọn ba đặc điểm của một bậc giác ngộ. Đây không chỉ là ba đặc tính của một vị Phật; chúng cũng là ba mục tiêuchúng ta hướng tới khi noi theo lời dạy của Đức Phật. Nếu có người hỏi: “Mục đích căn bản của việc quy y Tam Bảo là gì? Mục đích của bạn trong việc tuân theo giới luật là gì? Mục đích của bạn khi thực hành thiền là gì?” câu trả lời của bạn nên có ba điểm giống như thế: biết đầy đủ những gì nên biết; từ bỏ những gì nên từ bỏ; và phát triển những gì cần phát triển. Đây là những mục tiêu của con đường Phật giáo và ba thành tựu đánh dấu sự đạt được giác ngộ.

Nếu bạn quen thuộc với Bài giảng đầu tiên (kinh Chuyển Pháp Luân) của Đức Phật, bạn sẽ nhận ra ngay rằng ba nhiệm vụ này phù hợp với ba trong Tứ Diệu Đế. Chân lý cao quý đầu tiên là chân lý cao quý về dukkha, thường được dịch là đau khổ, bất toại nguyện hoặc căng thẳng. Nhiệm vụ cần thực hiện liên quan đến chân lý cao cả về đau khổ này là gì? Chân lý cao quý về đau khổ (Khổ đế) là phải được “biết”, biết đầy đủ, hiểu đầy đủ một cách chính xác. Chân lý cao cả về nguồn gốc hay nguyên nhân của đau khổ (Tập đế)ái dục, và nhiệm vụ phải thực hiện liên quan đến chân lý này là từ bỏ: ái dục phải được “từ bỏ”. Chân lý cao quý thứ tư, Bát Thánh Đạo (Đạo đế), là chân lý cần phải được “phát triển”. Một chân lý cao quý không được đề cập đến trong câu kệ của Đức Phậtchân lý thứ ba, chân lý cao quý về sự chấm dứt khổ đau (Diệt đế). Điều này cũng có nhiệm vụ riêng của nó: sự chấm dứt đau khổ phải được “nhận ra”. Nhưng khi ba nhiệm vụ kia được hoàn thành, sự chứng ngộ chân lý cao cả về sự chấm dứt khổ đau sẽ tự nhiên theo sau.

Nói rằng nhiệm vụ của chúng ta là “biết điều nên biết” có nghĩa gì? Điều chúng ta phải biết, điều chúng ta phải hiểu, là những gì gần gũi nhất với chúng ta, những gì chúng ta thường coi là bản thân mình. Những gì chúng ta thường gọi là bản thân mình chính là sự phức tạp của cơ thể và tâm trí. Đối với hầu hết chúng ta, từ khi sinh ra cho đến khi chết, tâm trí chúng ta hướng ra bên ngoài, tham gia vào một cuộc tìm kiếm không mệt mỏi về niềm vui và sự thỏa mãn nhục dục, để nâng cao bản thân, để xác nhận ý thức về bản thân của cái tôi-bản sắc (ego-identity). Rất ít người dừng lại và quay lại để cân nhắc câu hỏi: “Cái được gọi là bản thân mình là gì? Cái ‘tôi’ đằng sau sự ám chỉ mà tôi tạo ra cho chính mình là gì?” Tuy nhiên, nếu suy ngẫm một chút, bạn sẽ thấy rằng đây là câu hỏi quan trọng nhất mà chúng ta có thể hỏi. Nếu, từ ngày bạn sinh ra cho đến ngày bạn trút hơi thở cuối cùng, điều tốt nhất bạn có thể làm khi được hỏi: “Bạn là ai? Danh tính của bạn là gì?” là bạn rút bằng lái xe hoặc xuất trình giấy khai sinh mà không thực sự biết mình là ai hay mình là gì, thì bạn đã thực hiện một hành trình khá tồi tệ trong hành trình từ khi sinh ra cho đến khi chết.

Nhiệm vụ của chúng ta khi làm theo lời dạy của Đức Phậttìm hiểu xem chúng ta gọi cái gì là “tôi”, “chính (tự) tôi”, “cái của tôi”, “tôi là gì”. Chúng ta thường dùng những thuật ngữ này để chỉ một loại thực thể dai dẳng nào đó, một bản ngã, một cái tôi thực chất sở hữu một danh tính thực sự. Nhưng Đức Phật dạy rằng tất cả những ý tưởng như vậy đều là lừa dối. Khi chúng ta xem xét, khi chúng ta điều tra những từ được đề cập đến, “tôi”, “chính tôi” và “bản thân của tôi”, những gì chúng ta tìm thấy chỉ là những thành phần của trải nghiệm thân và tâm. Để hỗ trợ việc điều tra, Đức Phật đã phân loại gọn gàng những thành phần của trải nghiệm thân và tâm thành năm nhóm. Chúng được gọi là “năm thủ uẩn” bởi vì chúng là những thứ mà chúng ta thường bám vào với ý tưởng, “Cái này là của tôi, đây là cái tôi là, đây là chân ngã của tôi.”

Vì vậy, chúng ta nhận thấy, đằng sau những khái niệm về “tôi” và “bản ngã”, chỉ có năm uẩn này: sắc uẩn của hình dạng cơ thể, chất liệu cấu thành nên cơ thể chúng ta; thọ uẩn: cảm giác dễ chịu, đau đớntrung tính; tưởng uẩn: chức năng tinh thần trong việc xác định đặc tính của sự vật, hành động xác định, nhận biết và ghi nhớ; tập hợp các hành uẩn, các chức năng khác nhau liên quan đến tác ý; và thức uẩn: ánh sáng của tánh giác khởi lên trên nền tảng của sáu căn.

Đối với mỗi chúng ta, đây là tổng thể của cái mà chúng ta gọi là bản thân mình. Nhiệm vụ của chúng ta khi làm theo lời dạy của Đức Phậtnhận biết, hiểu được bản chất thực sự của năm uẩn này. Nhờ đó, chúng ta biết được điều gì tạo nên danh tính thực sự của chúng ta. Từ khi sinh ra, qua tuổi trưởng thành, đến tuổi già và cái chết, toàn bộ quá trình sống này chỉ là sự tiếp nối của năm uẩn gắn kết với nhau như những điều kiệnhiện tượng sinh khởiđiều kiện. Thân uẩn hay sắc là nền tảng, và trên cơ sở này, các danh uẩn sinh và diệt. Thông qua thực hành thiền định, chúng ta khảo sát rất sâu sắc, với sự tập trung tinh tế, bản chất của năm uẩn này khi chúng xuất hiện từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác. Chúng ta thấy chúng sinh, trụ và hoại diệt, điều này cho chúng ta cái nhìn sâu sắc về vô thường. Từ sự hiểu biết về vô thường sẽ có cái nhìn sâu sắc về khổ đau, bản chất bất toại nguyện của năm uẩn. Khi đó chúng ta nhận ra rằng năm uẩn hay thay đổi này là không thể tin cậy, không an toàn, không đáng tin cậy, và do đó không thể được coi là tự ngã của chúng ta: chúng trống rỗng hoặc vô ngã.

Mục tiêu thứ hai mà Đức Phật dạy cho chúng ta là “từ bỏ những gì nên từ bỏ”. Những gì cần phải từ bỏ là những phiền não. Đức Phật dùng từ kilesas như một thuật ngữ tổng quát bao gồm tất cả các trạng thái tinh thần gây ra đau khổbất hạnh trong cuộc sống của chúng ta. Lời dạy của Đức Phật đưa ra một sự nghiên cứu chi tiết về tâm, giúp chúng ta hiểu được tâm hoạt động như thế nào. Nhưng cuộc điều tra này không được thực hiện theo cách không có giá trịtâm lý học đương đại có thể mô tả hoạt động của tâm trí. Tâm lý học Phật giáo xác định các giá trị của nó một cách rõ ràng và sắc nét. Nó rút ra những khác biệt rõ ràng về mặt đạo đức, rút ra chúng mà không do dự hay mơ hồ, bởi vì những khác biệt về mặt đạo đức này có ý nghĩa quan trọng đối với mong muốn đạt được hạnh phúc và tránh đau khổ của chúng ta.

Theo lời dạy của Đức Phật, những hành động phi đạo đức và trạng thái tinh thần bất tịnh không bao giờ có thể mang lại hạnh phúc đích thực và lâu dài. Đúng hơn, những hành động phi đạo đức và những trạng thái tinh thần ô nhiễm chắc chắn sẽ nảy mầm trong bất hạnh, đau khổ. Đúng là những trạng thái tâm ô nhiễm, đặc biệttham lamthèm muốn, thường đi kèm với lạc thúthích thú. Nếu không phải như vậy thì thế giới sẽ tràn ngập những người giác ngộ. Tuy nhiên, lạc thú đi kèm với tham áitham lam hiện tại chỉ là lớp áo bề ngoài che đậy hạt giống xấu. Khi hạt giống đó nảy mầm và sinh hoa trái, nó sẽ mang lại đau khổ ở đời này, hoặc nếu không ở đời này thì ở những đời sau. Ngược lại, những trạng thái tâm thiện đôi khi có thể đi kèm với nỗi đau hiện tại, bởi vì để phát triển chúng, chúng ta phải đi ngược dòng, đi ngược lại bản chất tự nhiên của tâm. Nhưng khi những trạng thái thiện lành đó đơm hoa kết trái, chắc chắn chúng sẽ dẫn đến hạnh phúc, bình anan lạc nội tâm. Một lần nữa, đây là một phần của cùng một luật, luật nhân quả đạo đức.

Những trạng thái tinh thần bất thiện được gọi là kilesas. Từ này có thể được dịch là phiền não vì chúng mang lại đau khổ. Nó cũng có thể được dịch là ô nhiễm vì chúng làm ô uế và làm bại hoại tâm trí. Đức Phật đã phân tích bản chất của các phiền nãogiải thích một cách hay ho làm thế nào chúng có thể được truy nguyên từ ba “ô nhiễm gốc” là tham, sân và si. Nhiệm vụ của chúng ta trong việc noi theo lời dạy của Đức Phật, trong việc thực hành Giáo Pháp, là khắc phục, loại trừ, từ bỏ các phiền não tham và sân vốn làm phát sinh nhiều nhánh phiền não khác. Nhưng tham lamsân hận cuối cùng đều xuất phát từ si mê hay vô minh. Và như vậy để loại bỏ mọi phiền não, chúng ta phải loại bỏ vô minh.

Vô minh là cái che đậy năm uẩn, những gì chúng ta gọi là tôi, của tôi và bản thân tôi. Vì vậy, cách khắc phục vô minh hay ảo tưởng là thông qua nhiệm vụ đầu tiên “biết những điều cần biết”. Khi chúng ta biết những điều cần biết, vô minh sẽ biến mất - tham, sân và tất cả các phiền não khác đều biến mất. Tuy nhiên, không thể thực hiện được điều này nếu chỉ có mong muốn làm như vậy. Chúng ta không thể mong đợi chỉ nghĩ rằng: “Tôi muốn biết điều cần biết” và ngay lập tức nó được biết. Đó là lý do tại sao toàn bộ sự thực hành Phật giáo là một quá trình đi trên một con đường (đạo). Món quà vĩ đại mà Đức Phật ban tặng cho thế giới không chỉ đơn giản là một triết lý sâu sắc, không đơn giản là một tâm lý sâu sắc mà là một con đường từng bước thực tế, có hệ thốngchúng ta có thể trau dồi trong mọi khía cạnh của cuộc sống.

Tu tập theo con đường có nghĩa là “phát triển những gì cần được phát triển”. Đây là dự án thứ ba mà Đức Phật nói đến trong bài kệ bốn dòng của Ngài: “Cái cần được phát triển, thì ta đã phát triển.” Vì thế những gì Đức Phật đã phát triển là những gì chúng ta phải phát triển. Người ta tu tập con đường để “từ bỏ những gì nên từ bỏ”, tức là những phiền não. Và một lần nữa, người ta trau dồi con đường để “biết điều cần biết”, năm uẩn.

Việc phát triển con đường thực hiện điều này như thế nào? Một lần nữa, con đường được cấu trúc theo cách mà nó tiến triển không đột ngột, không đột ngột mà từng bước một để giúp chúng ta leo lên các bậc thang dẫn đến giải thoát giác ngộ tối thượng. Người ta phải bắt đầu bằng cách kiểm soát những biểu hiện thô thiển hơn của phiền não. Người ta thực hiện điều này bằng cách tuân giữ giới luật (giới). Người ta giữ Ngũ Giới hay Bát Giới. Những điều này kiểm soát những biểu hiện thô thiển hơn của phiền não, những phiền não bùng phát dưới hình thức những hành động bất thiện.

Việc giữ giới không chỉ là vấn đề tránh những hành động tiêu cực. Người ta cũng phải trau dồi những hành động tương ứng của mình: những hành động đạo đức, thiện lành. Những điều này tràn ngập tâm trí với những phẩm chất thanh tịnh và thanh lọc. Người ta phải có lòng từ bi và tử tế đối với người khác, trung thực trong cách cư xử với người khác, luôn trung thực trong giao tiếp, có trách nhiệm với gia đìnhxã hội, thực hiện chánh mạng, tinh tấn, tôn trọng người khác... , kiên nhẫn trong hoàn cảnh khó khăn, khiêm tốn và ngay thẳng. Tất cả những đức tính này dần dần giúp tâm thanh tịnh và làm cho tâm sáng suốt, trong sạch và rạng ngời.

Để phát triển những gì cần phải phát triển, chỉ trau dồi đạo đức thôi thì chưa đủ. Người ta phải đi xa hơn và trau dồi sự tập trung (định). Khi chúng ta cố gắng thu thập và tập trung tâm trí, chúng ta bắt đầu hiểu tâm trí mình hoạt động như thế nào. Chúng ta có được cái nhìn sâu sắc về hoạt động của tâm trí mình. Bằng cách hiểu được hoạt động của tâm trí chúng ta, chúng ta đang dần thay đổi hình dạng của tâm trí. Đầu tiên, chúng ta đang bắt đầu làm suy yếu và xói mòn những phẩm chất bất thiện làm ô nhiễm tâm trí. Chúng ta đang cạo bỏ lớp đất mà rễ bất thiện đã bám vào. Chúng ta phải nhớ rằng những rễ bất thiện đã nằm sẵn trong tâm chúng ta từ vô thủy. Quá trình này không phải là một quá trình nhanh chóng hay dễ dàng mà đòi hỏi nỗ lực dần dần, kiên trìtận tâm.

Khi người ta thực hành một cách nhất quán, cuối cùng tâm sẽ ổn định vào sự tập trung vững chắc. Nó đạt được những kỹ năng cần thiết để duy trì sự ổn định trên một đối tượng một cách nhất quán, không dao động, và điều này tạo cơ hội cho trí tuệ phát sinh (tuệ). Trí tuệ là phẩm chất thứ ba cần được phát triển. Trí tuệ đến qua sự xem xét, qua sự điều tra.

Chắc chắn rằng trí tuệ không chỉ phát sinh từ sự tập trung thiền định. Ngay cả trong cuộc sống hằng ngày của bạn, khi bạn nghiên cứu những lời dạy của Đức Phật, đặc biệt là những bài kinh quan trọng về phát triển trí tuệ, chẳng hạn như lời dạy về ngũ uẩn, duyên khởiTứ Diệu Đế, bạn đang tìm hiểu Giáo pháp, và từ đó tạo điều kiện cho trí tuệ. Bạn đang tạo ra một trí tuệ khái niệm đã bắt đầu đào sâu tận gốc rễ của vô minh. Vì vậy, chỉ bằng cách nghiên cứu giáo lý và suy ngẫm về lời dạy, bạn đã lay chuyển được gốc rễ sâu xa của vô minh.

Nhưng trí tuệ tối thượngkinh nghiệm. Khi một người đã phát triển tâm định mạnh mẽ, người ta sẽ sử dụng tâm đó để khảo sát năm uẩn. Khi quan sát trải nghiệm của chính mình, người ta sẽ trực tiếp nhìn thấy bản chất thực sự của chúng, vào “đặc tính thực sự của các hiện tượng”. Nói chung, trước tiên người ta thấy sự sinh diệt của năm uẩn. Tức là người ta thấy được sự vô thường của chúng. Người ta thấy rằng vì chúng vô thường nên chúng bất toại nguyện. Chẳng có gì đáng để bám víu vào chúng. Và bởi vì chúng là vô thường và bất toại nguyện, nên người ta không thể đồng nhất với chúng như một bản ngã thực sự hiện hữu. Đây là bản chất trống rỗng hay vô ngã của năm uẩn. Điều này đánh dấu sự phát sinh của trí tuệ minh sát thực sự.

Với trí tuệ minh sát, người ta ngày càng cắt sâu hơn vào gốc rễ của vô minh cho đến khi người ta hiểu đầy đủ bản chất của năm uẩn. Khi làm như vậy, người ta có thể nói rằng mình đã “biết điều nên biết”. Và nhờ biết rõ những gì cần biết, những phiền não “cần được loại bỏ đã bị loại bỏ,” và con đường “cần được phát triển đã được phát triển.” Khi đó người ta nhận ra điều cần được nhận ra, sự diệt trừ đau khổ ngay tại đây và bây giờ. Và, theo lời của Đức Phật, đó là điều tạo nên một bậc giác ngộ.

 

Gủi hàng từ MỸ về VIỆT NAM
Gủi hàng từ MỸ về VIỆT NAM
Tạo bài viết
Thầy là một nhà sư, một nhà thơ, một nhà giáo dục và là nhà từ thiện. Và cứ mỗi mùa Tết, Thầy Thích Nhuận Tâm lại ngồi viết thư pháp để tặng cho người yêu thích những dòng chữ mừng xuân. Năm nay, Hòa Thượng Thích Thông Hải, trụ trì Chùa Bảo Quang ở Garden Grove, đã mời Thầy Thích Nhuận Tâm tới vui xuân.
ĐẠI LÃO HÒA THƯỢNG húy thượng THẮNG hạ HOAN hiệu LONG HOAN - Tăng Trưởng Hội Đồng Giáo Phẩm Trung Ương Viện Tăng Thống, Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất - Trưởng Ban Điều Hợp Tăng Ni Việt Nam Hải Ngoại - Chánh Văn Phòng Hội Đồng Giáo Phẩm GHPGVNTN Hoa Kỳ đã thuận thế vô thường, thâu thần thị tịch vào lúc 6 giờ 50 sáng thứ Năm, ngày 25 tháng 01 năm 2024, (nhằm ngày Rằm tháng Chạp năm Quý Mão), tại Thành phố Santa Ana, Quận Cam, Tiểu bang California, Hoa Kỳ, thế thọ 97, hạ lạp 72. Tang lễ Đức Đại lão Hòa Thượng sẽ được long trọng cử hành tại Chùa Bát Nhã, 4717 W. First Street, Santa Ana, California 92703, U.S.A.
Trong hơn 10 năm trở lại đây, nhân loại đã sử dụng trên máy tính và điện thoại nhiều sản phẩm công nghệ hiện đại, được xem như một phần của trí tuệ nhân tạo (AI). Những sản phẩm này đã trở thành công cụ cần thiết trong đời sống hàng ngày.