Phật Giáo Đại ThừaNhân Quyền

21/11/201012:00 SA(Xem: 22926)
Phật Giáo Đại Thừa Và Nhân Quyền

PHẬT GIÁO ĐẠI THỪANHÂN QUYỀN
Toru Shiotsu - Giáo sư Luật, Đại học Soka (Tokyo)
Nguyên Hiệp dịch

Thường có những hoài nghi về mối liên hệ giữa Phật giáovấn đề nhân quyền. Sự thật là kinh sách Phật giáo không trực tiếp đề cập đến nội dung hay hình thức “bảo vệ nhân quyền” theo quan điểm hiện nay. Tuy nhiên, Thánh kinh của Thiên Chúa giáo và kinh sách của các tôn giáo khác cũng không ngoại lệ. Vậy tại sao Thiên Chúa giáoPhật giáo lại nhận lấy sự phê bình khác nhau về sự đóng góp của họ đối với lý thuyết nhân quyền? Câu trả lời nằm ở sự phát triển riêng biệt của hai tôn giáo về chiều hướng, mục đích trong việc nắm bắt những vấn đề khác nhau của xã hội hiện đại, trong khi vẫn giữ gốc rễ nơi các kinh điển được viết vào thời xa xưa, và những nỗ lực giải thích những kinh sách này đã được thực hiện như thế nào. Trong bài viết này, tôi sẽ xem xét những vấn đề này, chủ yếu tập trung vào phương pháp giải thích.

Quan điểm triết học về luật

Đề tài Phật giáoNhân quyền, trên thực tế, không được nghiên cứu nhiều ở Nhật và ở những nước khác. Về đề tài này, nổi bật nhất là những bài viết của Sally KingDamien Keown - hai tác giả này tiếp cận lý thuyết nhân quyền từ chuyên ngành Phật học. Phương pháp tiếp cận mà tôi sẽ thực hiện khởi từ quan điểm luật học. Lý thuyết nhân quyền chủ yếu liên quan đến luật. Và trong khi đề tài của tôi có thể giống với đề tài của những tác giả như King và Keown, thì phương pháp nghiên cứu của tôi hoàn toàn theo chiều hướng ngược lại.

Có lẽ tôi nên giải thích ở đây rằng luật mà tôi muốn nói không phải luật trong nghĩa hẹp của cách hiểu luật pháp, mà đây là sự tiếp cận Phật giáo từ quan điểm rộng về triết học luật. Quan điểm triết học luật trong trường hợp này không nói đến việc bảo đảm những quyền căn bản của con người, mà nhận diện một cơ sở lý thuyết đối với quyền con người theo nghĩa của từ này. Ở đây, tôi xem nhân phẩm (Human Dignity) là cơ sở của lý thuyết quyền con người, và xem xét tư tưởng Phật giáo có thể đóng góp cho vấn đề nhân phẩm như thế nào. Do đó ở cả hai phương diện, lý thuyết nhân quyềntư tưởng Phật giáo, tiêu điểm sẽ tập trung vào phương pháp giải thích.

Trước hết tôi sẽ xem xét vấn đề phương pháp giải thích lý thuyết nhân quyền. Tiêu điểm ở đây tập trung vào việc trao đổi về quan điểm quyền tự nhiên trong triết học luật, và nhân phẩm là nền tảng của nhân quyền. Về quyền tự nhiên, tôi đề cập đến quan điểm "tất cả con người sinh ra đều tự do và bình đẳng" được tìm thấy trong Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ năm 1776, và Tuyên ngôn Nhân quyền của Pháp năm 1789, được đặt cơ sở trên cách nhìn về nhân loại mà nó xác nhận rằng, ở trạng thái tự nhiên của mình, loài người sống trong bình đẳngtự do. Khái niệm về quyền tự nhiên này từng là sức mạnh thúc đẩy các cuộc cách mạng Anh, Pháp và Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, mỗi khi những cuộc cách mạng này kết thúc và mỗi quốc gia thảo nên một bản hiến pháp bảo đảm quyền con người, thì những quyền này trở nên "được hệ thống hóa". Rồi những gì đã xuất hiện là khái niệm về chủ nghĩa thực chứng luật pháp, khái niệm về tư tưởng luật được hệ thống hóa, quan niệm rằng chỉ những quyền cá nhân được định rõ trong hiến pháp mới được đảm bảo. Theo cách nghĩ này, bất cứ sự nghiên cứu nào về quan niệm nhân loại được tìm thấy nơi các khái niệm về quyền tự nhiên đều bị đánh mất, để lại hệ thống luật như là mối quan tâm duy nhất. Tuy nhiên, trái ngược với khuynh hướng này, một sự hưởng ứng quan điểm về quyền tự nhiên đã được nhận diện ở nhiều quốc gia, đặc biệt sau Thế chiến thứ II, kết hợp với sự tranh luận sôi nổi về những gì chính xác được định nghĩa là một con người, và những gì được quy định để bảo vệ phẩm giá của con người đó.

Ví dụ, hiến pháp Hoa Kỳ được ban hành trên 200 năm, và không tuyên bố rõ ràng về quyền đời tư, mà nó đã trở thành một quyền con người có tính bắt buộc trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên từ trường hợp của Roe vs Wade (quyền phá thai [1]), Toà án tối cao Hoa Kỳ đã xác nhận quyền về đời tư trong giải thích của mình về nguyên tắc xét xử công bằng của Luật trong Tu chính thứ 14 (quyền công dân [2]). Bằng phương pháp giải thích này, các thẩm phán không xem xét quyền về đời tư được viết trong Hiến pháp có phải là một quyền con người cụ thể hay không, mà hiểu nó theo nguyên tắc xét xử luật như là một quyền con người mà nó tất yếu nên được bảo đảm vì sự tự do con người.

quan điểm này của Tòa án tối cao, khái niệm về quyền tự nhiên không trực tiếp được nói đến, nhưng chí ít nó cho thấy sự hiện diện của tự do và một cách nhìn về con người như là tự do quyết định lấy những vấn đề mà chính họ quan tâm. Triết gia luật Ronald Dworkin đã đưa ra vấn đề về phương pháp giải thích này một cách cụ thể hơn. Dworkin khẳng định rằng, để phân loại nhân quyền bằng việc xem chúng được phát biểu một cách cụ thể trong Hiến pháp hay không là vô nghĩa. Ông cũng xác nhận rằng Hiến pháp là một hệ thống các nguyên tắc, mà những nguyên tắc đó là sự đối xử công bằngtự do căn bản, và rằng quyền về đời tư có thể suy ra từ những nguyên tắc này. Quan điểm của Dworkin phần nào gần với khái niệm về quyền tự nhiên.

Kế tiếp, chúng ta hãy xem xét hiến pháp Đức (Luật căn bản Bonn), xem như là một ví dụ mà ở đó khái niệm về quyền tự nhiên được thể hiện nơi những điều khoản thực tế của một bản hiến pháp. Điều 1 của hiến pháp Đức nói rõ rằng nhân phẩm là bất khả xâm phạm, và rằng quyền lực của bộ máy tư pháp, cơ quan lập pháphành pháp được gắn kết bằng cơ sở này. Hơn nữa, quy định về nhân phẩm ở trong hiến pháp hình thành nên cơ sở cho việc giải thích nó để bảo đảm những quyền con người cụ thể, và nhân phẩm là một quyền con người phổ quát bao gồm những quyền con người khác. Nói cách khác, giải thích chính xác nhân phẩm là gì là tối cần thiết trong việc bảo đảm nhân quyền.

phatgiao03

Câu đầu tiên trong Chương Một của Hiến pháp Đức xác định rằng “Không được xâm phạm phẩm giá con người.

Nhiệm vụ của chính quyền nhà nước là tôn trọngbảo vệ phẩm giá con người.”

Như những trường hợp này minh chứng, lý thuyết nhân quyền xem con ngườitự dobình đẳng đang có khuynh hướng gia tăng hiện nay, một niềm tin vốn có bên trong khái niệm quyền tự nhiên, và đặt sự truyền bá cách nhìn này trên quan điểm nhân phẩm. Điều mà ở Nhật gọi là nhân quyền (jinken), và quyền lợi (kenri) thì trong tiếng Anh là "right" và tiếng Đức là "recht", cả hai đều có nghĩa là "đúng". Điều này có thể được xem như là bắt nguồn từ quan điểm rằng, thay vì phải đảm bảo nhân quyền bởi một hệ thống đặt ra để làm việc đó, nhân quyền nên được xây dựngbảo vệ bởi hệ thống ấy vì chúng là "đúng", bởi vì chúng biểu thị cách mà đời sống con người nên là, và vì nhân phẩm.

Tóm lại, chỉ khi chúng ta xem xét vấn đề quyền con người từ quan điểm triết học về luật này thì chúng ta mới có thể nhìn thấy khả năng của những ý tưởng đã được chia sẻ bởi hệ tư tưởng Phật giáo. Nếu chúng ta thừa nhận phương pháp giải thích lý thuyết nhân quyền của chúng ta là một trong những quan điểm được đặt cơ sở trên nhân phẩm, chúng ta nên nghĩ về sự nối kết giữa phương pháp của chúng ta và câu trả lời cho câu hỏi nhân phẩmý nghĩa gì trong tư tưởng Phật giáo, thay vì nhắm vào những thành ngữ riêng biệt của kinh điển. Vì thế tôi nên đánh giá phương pháp giải thích này như đã đánh giá kinh điển Phật giáo.

Công việc giải thích các kinh điển Phật giáo

Như đã nói rõ từ đầu, việc không nhận ra những tư tưởngPhật giáo chia sẻ liên quan đến lý thuyết nhân quyền trước hết có thể quy cho việc thiếu hiểu biết về cách giải thích kinh Phật. Do đó, chúng ta hãy nghĩ đến một cách thức giải thích những kinh điển này, từ ba cách nhìn khác nhau.

1 ■ Trước hết, chúng ta cần nhận thức độ rộng của những thuật ngữ Phật học. Thiên Chúa giáo đã có sự sửa đổi qua hàng thế kỷ từ khởi nguyên của nó đến ngày nay, và hiện có nhiều hình thức khác nhau, như các Giáo hội Công giáo (Roman Catholic) , Tin Lành (Protestant) và Chính thống giáo Đông phương (Eastern Orthodox). Phật giáo đã trải qua những thay đổi tương tự, và hiện nay nói chung được chia thành hai dòng chính: Phật giáo Theravada ở Nam Á và Phật giáo Đại thừa ở Bắc Á.

Tuy nhiên, những học giả Tây phương có khuynh hướng chỉ tập trung vào nguồn gốc lịch sử Phật giáo và chỉ tập trung vào Phật giáo Theravada, kết quả do đó có sự giới hạn trong việc hiểu tư tưởng Phật giáo. Trong một vài trường hợp cực đoan, thậm chí người ta cố hạ thấp tầm quan trọng của Phật giáo Đại thừa, dựa trên một giả thuyết rằng Phật giáo Đại thừa không thật sự là lời dạy của Đức Phật Thích Ca, Đức Phật lịch sử. Tuy nhiên, giống như Thiên Chúa giáo, chúng ta cần xem Phật giáo một cách rộng rãi hơn chứ không chỉ xét về phương diện nguồn gốc, mà bao gồm sự phát triển lịch sửvị trí hiện tại của nó.

Xem xét những phát biểu của giáo sư Masato Nagao về vấn đề này là điều quan trọng. Theo Giáo sư Nagao, kinh sách Phật giáo mang ba ý nghĩa: một, những lời dạy do Đức Phật Thích Ca thuyết giảng; hai, những lời dạy liên quan đến Đức Phật (các quy luậtchân lý); và ba, những lời dạy được thiết lập để giúp con người đang sống hiện nay đạt được Phật quả. Ở đây tôi muốn đặc biệt lưu tâm đến phần thứ ba.

Trong Phật học, kinh điển viết bằng tiếng Pali được tin là trình bày trực tiếp nhất lời dạy của Đức Phật Thích Ca, và Phật giáo Theravada được đặt cơ sở trên những lời dạy này. Tuy nhiên, nếu chúng ta có một cái nhìn rộng rãi hơn về những khái niệm của Phật giáo và kể cả những lời dạy nhằm mục đích đạt đến Phật quả, kinh điển Phật giáo Đại thừa thật sự vô cùng quan trọng. Về phương diện lịch sử, Phật giáo đã phát triển như một sự truyền trao có thể giúp con người đạt đến Phật quả. Vì thế quan điểm "Phật giáo sống" cũng rất quan trọng.

Thiên Chúa giáothần học, là những chú giải sâu rộng về Thánh kinh. Thần học Thiên Chúa giáo luôn cố gắng nói về những vấn đề khác nhau mà những người Thiên chúa và các xã hội Thiên Chúa giáo đối mặt. Cụ thểThiên Chúa giáo phương Tây, về phương diện lịch sử đã là "Thiên Chúa giáo sống" phát triển cùng với thời đại. Phật giáo cũng không nên giới hạn mình. Phật giáo phải tiếp tục phát triển giữa sự hỗn mang của xã hội hiện đại.

2 ■ Thứ hai là vấn đề giải thích kinh Phật. Nỗ lực mô tả Phật giáo bằng việc trích dẫn những đoạn kinh riêng lẻ thì không đầy đủ ý nghĩa. Rõ ràng kinh điển được viết vào thời cổ đại sẽ không có sự nối kết trực tiếp với những tư tưởng hiện đại về nhân quyền. Cho dù chúng ta tìm thấy một đoạn kinh nào đó có liên hệ đến một quyền con người cụ thể được tìm thấy trong các hiến pháp hiện đại đi chăng nữa, như tự do ngôn luận chẳng hạn, một sự liên hệ như vậy sẽ là hời hợt, và về mặt lô-gíc không thật sự dễ được chấp nhận.

Vấn đề quan trọng là tìm ra những gì kinh sách đang nỗ lực chuyển tải qua ngôn từ và biểu đạt. Nói cách khác, nhận ra nơi chúng những nguyên tắc và tư tưởng. Tìm kiếm những nguyên tắc và tư tưởng trong những bản kinh theo cách này chính là giải thích. Và việc giải thích những bản kinh này phải liên quan nhiều đến cú phápluân lý. Nó cũng phải tính đến bối cảnh lịch sử của thời đại. Tuy nhiên quan trọng hơn cả là nhận ra rằng việc giải thích kinh điển không phải là tiến trình một chiều mà ở đó chúng ta nhận lấy những thông điệp từ quá khứ. Vì rằng Phật giáo vẫn đang hiện hữu tại đây và bây giờ, bất cứ những ai cố gắng giải thích kinh điển cần biết đến những vấn đềthế giới ngày nay đang đối mặt khi họ tìm kiếm câu trả lời ở trong quá khứ. Nói cách khác, sự giải thích này cần đến một tiến trình hai chiều. Việc thảo luận trước đây về mối liên hệ giữa Phật giáonhân quyền đã có thiếu sót bởi những nhà nghiên cứu chỉ tập trung vào những diễn đạt riêng lẻ trong giải thích của họ về kinh điển, gây phương hại đến việc tìm ra những nguyên tắc và tư tưởng, và bởi sự hiểu biết của họ về những vấn đề xã hội là không đầy đủ.

Thêm nữa, sự nhận thức về những vấn đề xã hộiý nghĩa rất lớn. Chúng ta cảm thấy đau khổ hay không khi đối mặt với những vấn nạn của xã hội? Cảm thấy đau khổ vì người khác có thể được xem là có tình cảm đối với nhân quyền. Tình cảm đối với nhân quyền này đòi hỏi rằng, khổ đau cần phải được làm cho vơi giảm. Nói cách khác, việc hình thành nên một học thuyết nhân quyền là vì mục đích cứu giúp. Nhận thức về những vấn đề xã hội đòi hỏi tình cảm đối với nhân quyền này bổ sung một cấu trúc luật pháp hợp lý đối với việc bảo vệý nghĩa vụ nhân quyền.

3 ■ Thứ ba, chúng ta phải tìm kiếm những tư tưởng Phật giáo mà chúng phù hợp với việc thảo luận về nhân phẩm trong luật. Tất nhiên Phật giáo không mô tả nhân phẩm theo nguyên nghĩa của từ này, mà có những khái niệm riêng của nó và những khái niệm này tương đồng với khái niệm nhân phẩm, bởi vì Phật giáo chỉ cho chúng ta cách thức con người nên sống, và điều này có thể nối kết với việc thảo luận hợp pháp về nhân phẩm.

Tiêu điểm của tôi ở đây là tập trung cụ thể vào những khái niêm của Phật giáo Đại thừa, tại vì như tên gọi "Đại thừa" hàm ý, nó được phát triển như một phong trào Phật giáo với sự nhấn mạnh vào việc thực hành Bồ tát hạnh nơi những con người bình thường. Như sự vận động của loài người, Phật giáo Đại thừa cung cấp sự hướng dẫn cho đời sống mà nó nối kết mật thiết với đời sống hàng ngày. Thật khó để rút ra một sự thảo luận cụ thể về định nghĩa con người, định nghĩa nhân phẩm, từ Phật giáo mà ở đó chủ yếu chỉ nhấn mạnh vào các thánh tíchlễ nghi xa lánh đời sống hàng ngày.

Thảo luận về sự hiện hữu con người trong Phật giáo Đại thừa có cả phương diện quy tắcnhận thức luận. Thêm vào, nó bao gồm nhiều quan điểm, không được sắp xếp theo một trình tự cụ thể hay được xếp vào trong bất cứ loại hệ thống nào. Sự thảo luận của tôi ở đây chỉ là một khía cạnh, qua việc thảo luận dựa theo luật về vấn đề nhân quyền. Tất nhiên điều này thừa nhận một điều là việc giải thích kinh điển bằng việc đọc chúng từ một cái nhìn cố định. Từ đây tôi sẽ tiếp tục sự xem xét của mình về tư tưởng Phật học bằng việc tập trung vào những khái niệm Phật tính, Duyên khởiNghiệp.

Nhân phẩm trong Phật giáo Đại thừa

Học thuyết Phật tính

Học thuyết Phật tính thật sự đặc biệt quan trọng đối với Phật giáo Đại thừa. Kinh Niết Bàn ghi rằng "tất cả chúng sanh đều có Phật tính". Từ học thuyết Phật tính, chúng ta có thể tìm thấy nhiều điều liên quan đến khái niệm nhân phẩm. Trước hết nó thật sự quan trọng khi nhắc người ta biết rằng chính họ có Phật tính (nhân phẩm của con người). Khi xã hội đòi hỏi nhiều đến việc tăng trưởng kinh tế, khi chúng ta bị kiểm soát bởi quá nhiều cách thức, bị chuyển đổi thành "các vật" và dẫn đến một trạng thái thụ động, học thuyết về Phật tính có thể trao cho chúng ta niềm hãnh diện là những con người.

Trong tiếng Nhật, chúng tôi sử dụng từ jinken (・l・ - nhân quyền) và thỉnh thoảng dùng kenri (・・・ - quyền lợi) để chỉ nhân quyền, tuy nhiên ký tự ri (・) được sử dụng ở đây không thật sự phù hợp để chuyển dịch chữ "quyền". Vào những năm đầu thời Minh Trị, có những chữ đã được dùng thay cho từ kenri. Đó là dori (・ア ・・ - đạo lý, lẽ phải, công bằng). Do đó nhân quyền không nên là một công cụ vì lợi ích cá nhân, mà nên được đặt trên ý nghĩa lẽ phảicông bằng mà nó tôn trọng nhân phẩm con người - cả nhân phẩm của mình và của người.

Hơn nữa, bởi vì học thuyết Phật tính xác nhận rằng, tất cả mọi người đều có Phật tính, nên điều này có thể được mô tả như là một học thuyết về sự bình đẳng chân thực. Cần biết rõ rằng Đức Phật Thích Ca đã phê bình sự phân biệt xã hộihệ thống đẳng cấp vào thời của Ngài. Kinh nói rằng "Con người sinh ra không phải đã là thấp hèn, cũng không phải đã là những Bà-la-môn. Do hành vi mà họ trở nên thấp hèn, và do hành vi mà họ trở thành Bà-la-môn" (Suttanipata). Theo nghĩa này, học thuyết về Phật tính có nhiều điểm chung với khái niệm nhân quyềnmọi người sinh ra đều tự dobình đẳng.

Tuy nhiên cần nhớ rằng, trong khi Phật tính là một học thuyết về bình đẳng, thì nó không phải là một học thuyết bình đẳng máy móc. Phật tính được nói là bao gồm cả trí tuệtừ bi, tuy nhiên trí tuệ này là trí tuệ được sử dụng để chúng ta có thể sống tốt hơn. Nói cách khác, đó là điều giúp chúng ta có thể phát triển tối đa khả năng tiềm tàng của mình. Tức là học thuyết Phật tính cho thấy rằng mọi người đều có những khả năng giống nhau để phát triển bản thân, tuy nhiên cách thức mà ở đó sự phát triển cá nhân này được biểu hiện tất yếu sẽ không giống nhau.

Một học thuyết bình đẳng máy móc trong thực tế sẽ thiếu cái nhìn cảm thông đối với những người thật sự đang sống trong những hoàn cảnh thua thiệt. Tìm ra một định nghĩa cụ thể về bình đẳng là một trong những chủ đề chính về nhân quyền ngày hôm nay. Tuy nhiên, trong khi mọi người có thể có chung quan điểm rằng, sự phân biệt bất chấp luật lệphi lý thì lại không có những nguyên tắc hướng dẫn tư tưởng rõ ràng cho việc tạo nên thực tại bình đẳng. Song, nếu chúng ta giải thích bình đẳng là khả năng phát triển bản thân như được tìm thấy trong học thuyết Phật tính, chúng ta có thể suy ra từ đây việc xem xét cho những vấn đề khác từ một quan điểm cảm thông, ví dụ cho một người thua thiệt về phương diện xã hội đã sử dụng trí tuệ của họ để vượt qua những hoàn cảnh bản thân.

Trước, tôi đã nói rằng Phật tínhtrí tuệ, tuy nhiên cho dù ý nghĩa cụ thể của nó có đúng như thế hay không, nó chắc chắn không phải một kiểu thức được lý tưởng hóa một cách cụ thể về một trạng thái cụ thể của thực tại. Học thuyết Phật tính của Đại thừa khác với một hình thái lý tưởng cố định. Học thuyết Phật tính bao gồm "Phật" và "tính", và không có nghĩa là tách ra khỏi hình thức con người để trở thành một vị Phật, mà thể hiện bản chất và những khả năng của một vị Phật trong khi vẫn là con người. Ngài Trí Khải đã lập nên một lý thuyết rất rõ ràng về điều này trong thuyết Thập giới của mình.

Trí Khải xây dựng nên học thuyết Thập giới hay mười cảnh giới của cuộc sống, sắp xếp từ địa ngục cho đến Phật giới, và dùng kinh Pháp Hoa để chứng minh cho học thuyết "sở hữu tương quan Thập giới" của mình, một học thuyết mô tả mối liên hệ giữa Phật giới và chín cõi khác và "chín thế giới kia là Phật giới", "những tham muốn thế tục là giác ngộ", cũng từ đây mà ngài cho rằng một người có thể đạt lấy Phật quả trong khi vẫn là một con người. "Những tham muốn thế tục là giác ngộ" đề cập đến việc phát triển bản thân trong khi vẫn tiếp tục đời sống hàng ngày. Nói cách khác, quan điểm căn bản của Phật giáo Đại thừakhông phải quan điểm trốn chạy khổ đau và xung đột để tìm đến một cõi thanh tịnh, cũng không phải bỏ đi những mong muốn vật chấttinh thầnchúng ta có khi làm người.

Do đó khi so sánh với tư tưởng Thiên Chúa giáo thì có một vài khác biệt rõ ràng. Chúa của Thiên Chúa giáo siêu việt con người. Nhân phẩm được cho là có cơ sở của nó ở nơi quan điểm rằng con người "được tạo ra theo hình ảnh của Thiên Chúa". Thêm vào đó, Kant, là một nhân vật có ảnh hưởng lớn vào học thuyết nhân quyền ở phương Tây, có quan điểm rằng con người có khả năng tự quyết dựa theo lý trí nên có phẩm giá. Dù thế nào thì cả hai cùng có sự nhấn mạnh vào tính hợp lý và duy linh trong định nghĩa của họ về nhân phẩm, và thừa nhận tính siêu việt trạng thái thực tiễn đời sống hàng ngày.

Ngược lại, ở học thuyết Thập giới, Phật giới không siêu việt chín cõi khác, mà được biểu hiện cùng với những mong muốn vật chất và những gắn kết xã hội của các cõi địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh và a-tu-la. Nói cách khác, học thuyết Phật tính như được nhìn thấy trong học thuyết về Thập giới không có thái độ thiên về sự thần thánh siêu nhiên, mà ở giữa những xung đột thân, tâm và của xã hội; không tìm cách huỷ diệt những điều này, mà sử dụng trí tuệ của chúng ta để thực hiện hầu hết những điều ấy.

Trong Thiên Chúa giáo, có thể nói rằng có một mối liên hệ theo trục thẳng chiều dọc tồn tại giữa Thiên Chúa và con người, trong đó một thực thể tuyệt đối siêu việt loài người, được biết như là Thiên Chúa, cứu vớt con người khỏi xung đột và khổ đau. Nếu chúng ta thay Thiên Chúa này bằng một luật thế tục, thì luật ấy sẽ trở thành một thực thể tuyệt đối. Ví dụ, người ta thường nói rằng "bình đẳng trong mắt Thiên Chúa" đã được phát triển thành "bình đẳng trong mắt pháp luật". Tuy nhiên, khi học thuyết Phật tính xác định rằng mỗi chúng ta có một Phật tính bên trong, thì dễ dàng đưa đến kết luận hợp lý rằng chúng ta có thể tìm cách bàn bạc với người khác để đạt lấy một kết quả. Phật giáo Đại thừa coi trọng những mối liên hệ chiều ngang giữa người với người, và ở đây chúng ta có thể tìm ra một sự quan hệ với dân chủ, đó là "kiểm soát bằng con người".

Duyên khởi

Giáo lý Duyên khởi của Phật giáo được trình bày bằng chuỗi mười hai mắt xích tương quan nhân quả. Giáo lý Mười hai nhân duyên đưa ra một tiến trình lô-gích từ vô minh cho đến giác ngộ. Tuy nhiên, trong thời đại hiện nay, học thuyết Duyên khởi được tìm thấy trong kinh Tạp A hàm có một cấu trục hợp lý hơn: "khi cái này có thì cái kia có. Khi cái này sinh khởi, cái kia sinh khởi. Khi cái này không có mặt, cái kia không có mặt. Khi cái này chấm dứt thì cái kia chấm dứt". vấn đề là cách giải thích nó.

Ở đây chúng ta có thể nhận ra một cách nhận thức mà nó không xem những loài khác nhau tách rời nhau hay luôn cố định, mà hiểu mọi vật luôn ở trong sự liên hệ với những sự vật khác. Xét cách hiểu về những mối liên hệ này theo một cách khác, điều này muốn nói rằng những mối quan hệ là luôn luôn mở. Chúng ta có thể hình dung ra có hai cách nhìn khác nhau nảy sinh từ học thuyết Duyên khởi này. Thứ nhất, chúng ta thấy sự nối kết này muốn nói rằng các sự vật không có tính cố định mà luôn luôn thay đổi. Thứ hai, nhấn mạnh sự nối kết này như sự cộng tồn giữa các loài vật khác nhau, một mối quan hệ cộng sinh.

1 ■ Điều thứ nhất phản ánh quan điểm của Long Thọ, người đã mô tả duyên khởi như là "không có thực thể". Nếu chúng ta tin vạn vật luôn thay đổi, chúng ta có thể đưa ra một kết luận: con người đôi khi tin vào những trạng huống mà ở đó họ nhận thấy họ là tuyệt đối, rồi trở nên chấp thủ, và rồi tổn thương, thất vọng. Trong khi học thuyết duyên khởi dạy chúng ta rằng, nhờ thấy những trạng huống là tạm bợ, như là một nấc trong một tiến tình thay đổi tương tục, chúng ta có thể nhận ra bước đầu tiên trong việc thoát ra khỏi những trạng huống này.

Khả năng thay đổi không chỉ giới hạn nơi lĩnh vực con người. Theo giáo lý duyên khởi, các hệ thống xã hội không phải là bất biến. Việc thay đổi hệ thống xã hội thường không được những người đang sở hữu quyền lực chính trị tại thời điểm đó mong muốn. Ví dụ, chúng ta chỉ cần nghĩ về hệ thống đẳng cấp ở Ấn Độ, hay cấu trúc các tầng lớp chiến binh, nông dân, thợ thủ công và thương nhân vào Triều đại Giang Hộ (Edo - ・]・ヒ) ở Nhật. Chủ trương học thuyết duyên khởi trong những trường hợp này tất yếu trở thành một sự phê bình hiện trạng xã hội.

Tuy nhiên, cho dù là một cá nhân hay một tổng thể hệ thống xã hội, khái niệm thay đổi này không phải là một điều tiêu cực mà ở đó người ta chỉ chấp nhận sự thay đổi khi nó xảy ra. Học thuyết duyên khởi trong Phật giáo Đại thừa không chỉ là hiểu rõ về sự thay đổi, mà còn xác nhận rằng sự thay đổi cần thiết nên xảy ra để đạt lấy một lý tưởng. Ở phạm vi cá nhân, điều này có nghĩa là sự giác ngộbiểu lộ Phật tính; và nơi hệ thống xã hội cũng cần đến những cải cách để cho những phát triển này có thể xảy ra.

Có thể tóm tắt lại những gì tôi đã bàn qua như sau: hiểu cuộc sống của chúng ta là một nấc trong một tiến trình thay đổi tương tục, nghĩa là ở phạm vi cá nhân luôn có hy vọng và không rơi vào tình huống thất vọng hay quyến luyến với hiện trạng, và hành xử từ bi đối với người khác mà không quan tâm đến những mối quan hệ khác biệt giữa ta và người (địa vị xã hội, giới tính…). Nếu điều này là những thứ cấu thành nên một con người mở thì ở phạm vi xã hội, con người này sẽ cần đến một xã hội mở, luôn chấp nhận tất cả mọi hạng người, và tạo điều kiện cho sự thay đổi.

2Tiếp theo, hãy xem xét quan điểm thứ nhì mà chúng ta có thể suy ra từ học thuyết duyên khởi - học thuyết cộng sinh. Từ quan điểm này, sự nối kết được mô tả từ đầu có thể được xem như là mối quan hệ tuỳ thuộc hỗ tương giữa người với người. Điều này muốn nói đến việc vượt qua chấp ngã hay tư lợi. Trong thế giới hiện đại, thành thị hóa đã làm suy yếu đi những nối kết giữa các thành viên trong gia đình và bên trong những cộng đồng làng xã, thay vì quan tâm đến người khác, có một chiều hướng đang gia tăngsử dụng người khác cho những mục đích riêng của mình. Loại hành xử này có thể được mô tả như là một mối quan hệ khép kín đối với người khác. Vậy học thuyết duyên khởi nói thế nào về tình huống này?

Quay sang Cách mạng Pháp, cuộc cách mạng được đặt cơ sở nơi khái niệm về quyền tự nhiên, với "Tự do, tình anh em, và bình đẳng". Tình anh em này đề cập đến tình đoàn kết với người khác. Như chúng ta đã thấy, ngày nay tinh thần anh em này đang biến mất. Hiện nay chúng ta có thể nhận ra hai dòng tư tưởng luật pháp hiện đại: luật pháp của những người theo "chủ nghĩa tự do", những người xem tự dogiá trị lớn đối với cá nhân, và của những người coi trọng tính cộng đồng.

Phật giáo nói chung được xem là nhấn mạnh vào tính cộng đồng, và điều này được cho là đặc tính của Phật giáo, tương phản với chủ nghĩa cá nhân phương Tây. Những gì chúng ta cần quan tâm ở đây, là giảm nhẹ sự phân chia cá nhâncộng đồng, bởi vì nếu quá nhấn mạnh vào cộng đồng thì sự phân chia này có thể đánh đồng Phật giáo với việc từ bỏ vai trò cá nhân, và hoàn toàn không ngần ngại cho rằng bản chất cộng đồng Phật giáo đối nghịch với chủ nghĩa cá nhân phương Tây.

Qua học thuyết duyên khởi, bằng việc hiểu con người dưới dạng tuỳ thuộc lẫn nhau, trước hết chúng ta nên khai mở những mối liên hệ đã bị đóng kín bởi tính tư lợi, và bắt đầu quan tâm đến người khác. Tuy nhiên điều này không có nghĩa là một sự hợp nhất bản thân với người khác trong một mối liên hệ mà ở đó tính cá nhân bị đánh mất. Nếu chúng ta bổ sung học thuyết Phật tính vào đây, những gì muốn nói là nên nhận biết Phật tính bên trong chúng ta, và kính trọng Phật tính bên trong người khác, và chính đây là một phần của mối liên hệ tuỳ thuộc hỗ tương giữa tất cả chúng ta.

Chúng ta hãy giải thích điều này bằng lý tưởng Bồ tát của Phật giáo Đại thừa. Bồ tát được xem người là đem tình thương vào trong hành động, cảm nhận nỗi đau khổ của người khác và đưa bàn tay cứu độ họ. Đây là một hành động hướng đến người khác phù hợp với thực hànhý chí độc lập của chúng ta, và mong ước của chúng ta khi là những con người. Thêm nữa, nó không phải là hành động một chiều được thực hành trên người khác, mà ngang qua làm việc vì người khác nó cùng lúc trở thành "con đường hai chiều" mà ở đó chúng ta khai mở Phật tính của mình. Cho nên, quan điểm cộng sinh có thể được rút ra từ học thuyết duyên khởivượt qua bản ngã khép kín của mình, và không có nghĩa là từ bỏ đi tính cá nhân. Nó là một nỗ lực tạo nên cộng đồng từ sự tự do ý chí của những cá nhân.

Tôi đã thảo luận khá xa về học thuyết duyên khởi, vì nó liên quan đến cả cá nhânxã hội, dưới dạng những nối kết giữa con người. Tuy nhiên, học thuyết duyên khởi cũng có thể được nghĩ là bao gồm mối liên hệ giữa con ngườithế giới tự nhiên. Điều này có thể nhìn thấy qua quan điểm "cây cối, đất đai, tất cả đều có Phật tính" - tức là Phật tính có thể được tìm thấy không chỉ ở nơi con người mà cũng ở nơi cây cỏ xung quanh ta. Theo quan điểm này, chúng ta cần xem xét Phật quả không chỉ dành cho con người mà còn dành cho tự nhiên.

Kinh nghiệm nói với ta rằng con người tạo ra môi trường và thay đổi chúng, và cũng bị ảnh hưởng bởi môi trường đó. Sự phong phú của tự nhiên làm con người phong phú về mặt tinh thần, và sự huỷ diệt môi trường lại gây thiệt hại lớn lao cho tinh thần đó: trong một viễn cảnh tồi tệ nhất, môi trường có thể đặt chúng ta vào trong nguy hiểm thực sự. Để hiểu nguy cơ này, chúng ta có thể đọc lại quyển sách Silent Spring (Xuân yên tĩnh) của Rachel Carson.

Quá trễ để nhận thấy tầm quan trọng của thiên nhiên khi sự huỷ diệt của nó đã là một mối đe dọa đối với con người. Sự hủy diệt như vậy là biểu hiện cuối cùng sau nhiều năm chúng ta ngược đãi thiên nhiên. Và chỉ xem xét những triệu chứng của nó lúc hiểm hoạ xảy ra là không còn thoả đáng. Thay vì xem mối quan hệ này là một vấn đề chúng ta cần nghĩ mỗi ngày, chúng ta nên xem xét những gì hình thành nên mối liên hệ giữa con ngườithế giới tự nhiên. Quan điểm "cây cối, đất đai, tất cả đều có Phật tính" là trọng tâm của vấn đề này. Ngày nay, nhu cầu để thiết lập quyền cho môi trường được nhấn mạnh thường xuyên cũng là một vấn đề nên xem xét, không chỉ trong những chính sách đáp ứng các vấn đề như huỷ diệt và ô nhiễm môi trường, mà còn nơi nguồn gốc của khái niệm nhân phẩm.

Nghiệp

Như tôi đã thảo luận, học thuyết duyên khởi chủ yếu liên quan đến những nối kết giữa người với người và giữa con người với thiên nhiên, tức là những mối liên hệ không gian và theo phương diện chiều ngang của luật duyên khởi. Tuy nhiên, học thuyết duyên khởi cũng có quan hệ chiều dọc theo sự nối kết thời gian, được biết đến qua học thuyết về nghiệp. Nghiệp có nghĩa đen là "hành động". Trong Phật giáo, nghiệp được phân làm ba loại: Thân, Khẩu và Ý, tức là có một sự nối kết thời gian giữa các hành động trong một ý nghĩa rộng. Thân nghiệp là các nghiệp liên quan đến thân, khẩu nghiệp là việc sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện diễn đạt, và ý nghiệp nằm ở nơi tâm ý của chúng ta.

Vậy thì mối quan hệ thời gian giữa ba loại hành động này là gì? Vô cùng đơn giản, nó có thể được diễn đạt nơi câu nói quen thuộc "bạn sẽ gặt những gì bạn đã gieo". Nói cách khác, thực hiện những hành vi tốt thì bạn sẽ gặt những kết quả tốt, và ngược lại. Giống như khả năng nối kết và chấp nhận thay đổi của học thuyết duyên khởi không giới hạn nơi sự nhận thức mà còn là những quy tắc trong trong bản chất, cũng vậy, học thuyết nghiệp khiến "bạn gặt những gì bạn gieo" thành một mối quan hệ nhân quả, là nguyên tắc mà qua đó khuyên bảo chúng ta hãy tạo ra những tác nhân đúng, thực hiện những hành động đúng.

Nếu đây là ý nghĩa của học thuyết nghiệp, vậy thì ở đây chúng ta có thể nhận ra một số luận điểm khác nhau.

1 ■ Trước hết, vì kết quả bị tác động bởi hành động của cá nhân, nên sự tự quyết của cá nhân là rất quan trọng. Và nếu chúng ta tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân, chúng ta cũng có thể nói rằng, họ có trách nhiệm đối với chính họ. Tự quyết và trách nhiệmhai mặt của một vấn đề. Ở trước tôi đã nói rằng Phật giáo nêu cao vai trò cá nhân, và học thuyết nghiệp, trong khi giảng giải về quan hệ nhân quả của hành động chúng ta, thật sự chính xác bởi nó đã làm như vậy, cũng đặt những câu hỏi sâu sắc về sự tự quyết và trách nhiệm của cá nhân.

2 ■ Điểm thứ hai là nguyên tắc này có một ý nghĩa đạo đức rộng rãi hơn những quy định của luật pháp nhà nước. Trong một xã hội thông thường, trừ khi người ta phạm phải một luật lệ của nhà nước, còn thì những phát biểu gây hại hay đối xử phân biệt, hay những hành động được thực thi vì tư lợi có thể được cho phép. Ngược lại, học thuyết nhân quả nghiêm khắc hơn, khi nó chấp nhận khái niệm "tác ý", tức là một người ngay khi vừa khởi lên ý nghĩ xấu thì đã tạo nên nghiệp. Tuy nhiên, cần phải nói rằng đạo đức nghiêm khắc này không phải là đạo đức trong ý nghĩa của một hình phạt được áp đặt bởi nhà nước, mà luôn là một dạng đạo đức mà ở đó những cá nhân chính họ phán xét lấy họ.

3 ■ Điểm thứ ba, nó nằm ở nơi việc tách học thuyết nghiệp ra khỏi học thuyết tiền định môi trường. Ở học thuyết nghiệp, việc tôn trọng sự tự quyết được xem từ góc độ khác, muốn nói rằng môi trường có thể thay đổi bởi chính những hành động của cá nhân. Điều này không có nghĩa rằng chúng ta hoàn toàn không chịu sự ảnh hưởng của môi trường, mà rằng chúng ta có thể thực hiện hành động độc lập trong những điều kiện môi trường khác nhau để thay đổi môi trường của chúng ta.

Cốt tủy học thuyết Nghiệp trong Phật giáo nằm ở tư tưởng tích cực rằng, một người đang sống bây giờ có thể vượt qua quá khứ của họ và không bị trói buộc bởi nó, để tìm đến tương lai và sống một đời sống sáng tạo. Trong phần thảo luận về học thuyết duyên khởi, trọng tâm của vấn đềvượt qua một tập hợp những điều kiện cứng nhắc và khép kín.

4 ■ Thứ tư, học thuyết nghiệp được cho là bao gồm nghiệp cá nhân (biệt nghiệp) và nghiệp xã hội (cộng nghiệp) - mà nó vượt qua khỏi cá nhân. Trong trường hợp này, học thuyết về cộng nghiệp có nghĩa rằng nếu một số đông người có hành xử xấu, việc hành xử xấu này sẽ kết hợp lại để hình thành nên một ý thức xã hội xấu. Ý thức xã hội này cuối cùng sẽ được chuyển đổi thành một hệ thống xã hội. Cách nghĩ này cũng muốn nói rằng ý thức xã hội và những hệ thống xã hội sẽ được truyền trao qua những thế hệlần lượt quy định những quy chuẩn nhận thức và hành xử của cá nhân.

Học thuyết cộng nghiệp cho rằng có những vấn đề xã hội không thể bị quy cho nghiệp của các cá nhân. Tuy nhiên, khi nói điều này, những gì học thuyết cộng nghiệp thật sự muốn nói là cho dù chúng ta đề cập đến một điều được biết như là "hệ thống xã hội", chung cùng hệ thống này được tạo ra bởi nghiệp con người. Bởi vì điều này phù hợp với quyền tự quyết cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân, chúng ta nên đối mặt với tương lai và thực hiện những hành động đúng đắn để đem lại sự thay đổi trong nhân thức xã hộihệ thống xã hội.

Kết luận

Kinh Phật không đề cập trực tiếp đến nhân quyền một cách cụ thể theo ý nghĩa hiện nay, tuy nhiên trong các kinh sách, chúng ta có thể nhận ra một khái niệm mà nó thiết lập nên nền tảng của nhân quyền. Tạm mượn thuật ngữ của nhân quyền hiện nay, chúng ta có thể gọi khái niệm này là nhân phẩm. Tuy nhiên, để nhận ra khái niệm này chúng ta phải giải thích. Để làm việc này, điều quan trọng là phải hiểu Phật giáo như là "Phật giáo sống", và giải thích kinh Phật bằng hiểu biết của chúng ta về những vấn đề của xã hội hiện đại.

Tại một trong những điều luật của mình, Toà án Tối cao Hoa Kỳ, trích một mục từ thông cáo của Cộng đồng Vatican II, dẫn giải rằng "Con người đang tìm đến tôn giáo cho những câu trả lời đối với những bí ẩn được đặt ra bởi sự hiện hữu của con người. Nói cách khác, tôn giáo là những gì chúng ta tìm kiếm để trả lời những câu hỏi con người là gì, và ý nghĩa cũng như mục đích của cuộc sống chúng ta là gì". Mục đích của Toà án Tối cao trích dẫn đoạn văn này là mong nhận được những câu trả lời từ những tôn giáo khác nhau đối với câu hỏi về ý nghĩa của sự hiện hữu con người, mà nó nằm nơi gốc rễ của vấn đề nhân quyền. Bài luận này là một câu trả lời từ Phật giáo Đại thừa.

Toru Shiotsu - Nguyên Hiệp dịch

(Source: http://www.giacngo.vn/triethoc/2010/10/21/7A6452/)

 



 

[1] Roe v. Wade, 410 U.S. 113 (1973),[1] was a landmark decision by the United States Supreme Court on the issue of abortion. The Court held that the constitutional right to privacy extends to a woman's decision to have an abortion, but that right must be balanced against the state's two legitimate interests for regulating abortions: protecting prenatal life and protecting the mother's health

[2] The Fourteenth Amendment (Amendment XIV) to the United States Constitution was adopted on July 9, 1868 as one of the Reconstruction Amendments.

Its Citizenship Clause provides a broad definition of citizenship that overruled the decision in Dred Scott v. Sandford (1857), which held that blacks could not be citizens of the United States.

Its Due Process Clause prohibits state and local governments from depriving persons (individual and corporate) of life, liberty, or property without certain steps being taken. This clause has been used to make most of the Bill of Rights applicable to the states, as well as to recognize substantive rights and procedural rights.

Its Equal Protection Clause requires each state to provide equal protection under the law to all people within its jurisdiction. This clause later became the basis for Brown v. Board of Education (1954), the Supreme Court decision which precipitated the dismantling of racial segregation in the United States.

Tạo bài viết
02/12/2013(Xem: 15845)
01/09/2014(Xem: 7044)
Hội thảo do khoa Phật học phối hợp với Viện lịch sử Phật giáo Hàn Quốc thuộc Trường Đại học Dongguk (Đông Quốc, Hàn Quốc) đồng tổ chức vào chiều ngày 5-4.
Cuộc thi “Ăn chay an lạc” mong muốn mọi người được ăn chay đúng cách. Bởi trên thực tế, có một nhóm người ăn chay nhưng vẫn chưa có sức khoẻ tốt, thậm chí bị béo phì.. là do ăn nhiều sản phẩm từ bột mì trắng như bánh ngọt, bánh, kẹo, nước ngọt, đồ uống đóng chai. Khi tiêu thụ những thực phẩm này dù là chay nhưng vẫn chưa đúng cách. Ăn chay đúng cần biết kết hợp nhiều rau xanh và vitamin từ thực phẩm khác.
Khóa Tu Học Phật Pháp Bắc Mỹ Lần Thứ 8 năm 2018 sẽ do Thiền Viện Chân Không - Hawaii đảm nhiệm việc tổ chức, địa điểm và thời gian được sắp xếp như sau: - Địa điểm: ALA MOANA HOTEL - 410 Atkinson Drive, Honolulu, Hawaii 96814 - Thời gian: Từ Thứ Ba đến Thứ Hai, ngày 11-17 tháng 9 năm 2018.