Bài 4: Giai đoạn quán thấy xuyên thấu trong phép thiền định

30/11/20193:51 CH(Xem: 883)
Bài 4: Giai đoạn quán thấy xuyên thấu trong phép thiền định

THIỀN ĐỊNH
MỘT PHƯƠNG PHÁP BIẾN CẢI TÂM LINH
Đức Đạt-lai Lạt-ma
và Urgyen Sangharakshita
Hoang Phong chuyển ngữ

***

Bài 4

Giai đoạn của sự quán thấy xuyên thấu trong thiền định

 

            Sự quán thấy xuyên thấu (Insight/Pleine concience/Chánh niệm) là gì? Đó là một sự quán thấy trong sáng, một sự nhận thức minh bạch về bản chất tự tại (nội tại) của mọi sự vật - trên phương diện thuật ngữ, thì kinh sách Phật giáo xem mọi sự vật cũng chỉ là "những gì đúng là như thế". Nói một cách khác với các thuật ngữ trừu tượngtriết học hơn, thì đấy là một sự nhận thức trực tiếp về Hiện Thực trung thực với chính nó. Và đấy cũng là phép thiền định ở cấp bậc cao nhất - đó là sự quán thấy xuyên thấu (Insight/Vue pénétrante) hay sự "Quán thấy" (Sight) (kinh sách Hán ngữ gọi là "Quán"/觀). Sự nhận thức về Hiện Thực đó gồm có hai khía cạnh: khía cạnh thứ nhất là sự quán thấy xuyên thấu về những gì do-điều-kiện mà có (conditioned things) (tức là "thế giới" này hay là những gì phù du trong thế giới đó) (nói chung là tất cả các "hiện tượng" hiện ra trong thế giới và cả bên trong tâm thức của một cá thể. Các hiện tượng "hữu hình" và "vô hình" đó không thể tự chúng hiện hữu được, mà phải tương tác và liên kết giữa chúng với nhau để hiện hữu, nói một cách khác là chúng không thể tự hiện hữu tự nơi chúng và bởi chính chúng, kể cả "Thượng Đế" nếu không liên kết và tương tác với trí tưởng tượng của con người thì cũng sẽ không thể nào hiện hữu được, nói một cách khác là "Thượng Đế" không thể hiện hữu bên ngoài sự vận hành của não bộ hay khả năng "tưởng tượng" của con người. Mỗi người trong chúng ta tùy theo tánh khí, vốn liếng hiểu biếtảnh hưởng giáo dụctruyền thống văn hóa của xứ sở mình sẽ tự hình dung ra một vị "Thượng Đế" cho riêng mình, do đó không thể nào có hai vị "Thượng Đế" giống nhau như đúc. Tóm lại điều đó cho thấy bản chất "lệ thuộc" của toàn thể thế giới hiện tượng, phản ảnh nguyên lý tương liên, tương tác và tương tạo chi phối sự vận hành của tất cả mọi hiện tượng trong vũ trụ và cả trong tâm thức của mỗi con người. Toàn thể các hiện tượng trói buộclệ thuộc vào nhau trong "thế giới" được gọi chung là  các "hiện tượng do-điều-kiện mà có"/conditioned things); khía cạnh thứ hai là sự Quán thấy Phi-điều-kiện, vượt lên trên thế giới [hiện tượng]: đó là Thế giới Tuyệt Đối (the Absolute) hay Thế giới Tối Hậu (the Ultimate) (dù gọi thế giới Tuyệt Đối đó là Niết Bàn, cõi Cực Lạc hay Thiên Đường thì tri thức phải trải qua một quá trình thăng tiến theo chiều thẳng đứng, vượt lên trên tất cả các thể dạng u mê của tâm thức, thì mới có thể trông thấy và hòa nhập với Thế Giới đó. Tụng niệm, cầu xin, lễ lạc..., nói chung là các "phương tiện thiện xảo" rất ích lợi, thế nhưng chỉ có thể tạo ra cho mình một thể dạng an bình tạm thời trên bình diện mặt phẳng. Dù thể dạng đó an bình, phẳng lặng, thăng bằng và thanh thản đến đâu đi nữa thì cũng không thể tạo được một sự thăng tiến theo chiều thẳng đứng, giúp tri thức đạt được các cấp bậc cao hơn).

            Sự quán thấy xuyên thấu về những gì do-điều-kiện-mà-có (conditioned things) gồm có ba thứ hay ba khía cạnh khác nhau. Qua khía cạnh thứ nhất chúng ta nhận thấy những gì được tạo tác bởi điều kiện - có nghĩa là những gì thuộc vào thế giới - từ bản chất không mang lại cho chúng ta một sự thỏa mãn vững chắc và lâu bền (tất cả các hiện tượng đều biến động, bám víu vào chúng chỉ mang lại khổ đau mà thôi, đó là bản chất "bất toại nguyện" của mọi hiện tượng), vì thế chúng ta phải tìm một cái gì khác hơn. Qua khía cạnh thứ hai, chúng ta nhận thấy tất cả những gì do-điều-kiện-mà-có "đều vô thường" (phù du và luôn biến đổi), chúng ta không thể chiếm giữ chúng vĩnh viễn được. Sau cùng, qua khía cạnh thứ ba, chúng ta nhận thấy những gì do-điều-kiện-mà-có chỉ có thể "hiện hữu trong ngắn hạn" mà thôi, tất cả các thứ ấy không hiện hữu một cách tuyệt đối, không hàm chứa một hiện thực trường tồn, tối hậu và đích thật nào cả (mọi hiện tượng đều hiện ra và biến mất, rồi lại hiện ra để tiếp tục biến mất. Sự sống và cái chết của chúng ta cũng vậy cũng nằm trong sự chuyển động không ngừng đó. Phật giáo gọi sự chuyển động hay sự xoay vần bất tận đó của mọi hiện tượng bằng thuật ngữ "luân hồi". Thế nhưng dưới tác động của các thứ xung năng sinh tồn, truyền giống và sợ chết, con người lại nhìn vào sự xoay vần và chuyển động tự nhiên đó theo chiều ngược lại, tức là muốn mọi hiện tượng phải hiện hữu thật sự, vững chắctrường tồn để bám víu vào chúng. Đấy chính là nguyên nhân sâu xa nhất, nặng nề và gay gắt nhất nhất mang lại khổ đau cho từng mỗi con người, xã hộitoàn thể nhân loại. Mở rộng hơn nữa thì sự khổ đau đó còn lan rộng ra với cỏ cây và muôn loài sinh vật khác trên khắp hành tinh này).

            Trái lại sự quán thấy xuyên thấu về [thế giới] Phi-điều-kiện (the Unconditioned) - theo một cách diễn đạt nào đó - là những gì được gọi là "Năm sự Hiểu biết" hay "Năm Trí tuệ" (tức là khái niệm về Năm bát-nhã hay prajna: bát-nhã như là một tấm gương, bát nhã như là một sự quán thấy bình đẳng, bát-nhã như là một sự quán thấy phân biệt (quán thấy từng chi tiết một của tất cả mọi hiện tượng), bát-nhã như là trí tuệ hoàn thiện (hay hoàn hảo, tức là ý thức trọn vẹn về bổn phận mình phải giúp đỡ chúng sinh), bát nhã như là trí tuệ của Dharmadhatu ("Pháp giới", tức là cảnh giới hay bầu không gian Đạo Pháp/Dharma), Năm sự hiểu biết hay Năm bát-nhã đó cũng liên hệ với khái niệm "Ngũ Phật"). Các sự hiểu biết đó không phải là những sự hiểu biết thông thường, mà là một cái gì đó vượt cao hơn rất nhiều. Trước hết là "cái gì đó" được mô tả như là một sự hiểu biết (trí tuệ/bát nhã/prajna) bao hàm toàn thể mọi sự vật, không những dưới hình thức các cấu hợp tạo ra các đặc tính của chúng, mà còn xuyên thẳng vào tận bên trong tâm điểm tối hậu của chúng, và cả thể tính tâm linh của chúng - xuyên qua ánh sáng của một nguyên lý chung (đó là nguyên lý tương liên, tương tác và tương tạo/interdependence - tiếng Phạn là Pratittyasamutpada - chi phối sự vận hành của tất cả mọi hiện tượng).

            Sau đó là sự hiểu biết [thứ hai] bao gồm tất cả mọi sự vật, từ các sự vật do điều-điện-mà-có và cả những gì Phi-điều-kiện, sự hiểu biết đó không bị một chút méo mó nào do sự chủ quan tạo ra. Sự hiểu biết đó đôi khi cũng được gọi là sự "Hiểu biết tương tự như một tấm gương". Sở dĩ gọi như vậy là vì sự hiểu biết đó cũng giống như một tấm gương thật lớn, phản ảnh tất cả mọi sự vật đúng như thế, không mang một dấu vết chủ quan hay thành kiến nào, không thêm, không bớt, không che dấu, cũng không bị xóa mờ. Mọi sự vật đều được quán thấy đúng với chúng là như thế.

            Sự hiểu biết thứ ba là sự hiểu biết mọi sự vật qua đặc tính giống như nhau của chúng và qua thể tính (identity/cá tính) tuyệt đối của chúng - tức là chỉ thấy cùng khắp bản chất hay hiện thực, hay shunyata (sự trống không hay Tánh không) của chúng.

            Sự hiểu biết thứ tư là sự hiểu biết mọi sự vật dựa vào sự khác biệt giữa chúng với nhau (mọi sự vật đều duy nhất, mang các đặc tính riêng biệt, không thể có hai sự vật giống nhau trên tất cả mọi khía cạnh). Sự đồng nhất tuyệt đối (tức là sự hiểu biết thứ ba nói đến trên đây) không hề xóa bỏ sự khác biệt tuyệt đối. Sở dĩ chúng ta trông thấy sự đồng nhất tuyệt đối và cả sự đa dạng tuyệt đối của chúng - tức là tính cách độc nhất (uniqueness) của từng mỗi sự vật - là vì chúng ta trông thấy cả hai thứ cùng một lúc. Đó là cách mà chúng ta trông thấy mọi sự vật qua hai khía cạnh khác nhau.

            Sau hết là sự hiểu biết thứ năm, đó là sự hiểu biết về những gì mà bồn phận mình phải làm hầu mang lại sự an vui tâm linh cho tất cả các chúng sinh khác (khi đã quán thấy được bốn sự hiểu biết trên đây thì chúng ta không khỏi nghĩ đến các chúng sinh khác không quán thấy được các sự hiểu biết đó như mình. Sự "suy nghĩ" và "ý thức" đó mang lại cho chúng ta sự hiểu biết thứ năm là lòng từ bi, một sự hiểu biết phát sinh từ trí óc và cả con tim của mình)

            Năm thứ Hiểu biết đó hay năm Trí tuệ đó (hay năm Bát-nhã/Prajna đó) được biểu trưng bởi các biểu tượng mà người ta gọi là "mandala/mạn-đà-la của năm vị Phật" (khái niệm Ngũ Phật). Nếu chúng ta luyện tập về phép quán thấy hướng vào mandala đó thì chúng ta sẽ trông thấy trước hết một bầu trời thật rộng, màu xanh dương, sâu thẳm và rạng ngời. Nơi trung tâm của bầu không gian đó hiện ra một vị Phật màu trắng thật tinh khiết, cầm trong tay một bánh xe màu vàng tỏa sáng. Về hướng đông, chúng ta sẽ trông thấy một vị Phật màu xanh dương đậm thật sẫm, cầm trong tay một vajra tức là một cái chùy kim cương. Về  hướng nam chúng ta sẽ trống thấy một vị Phật màu vàng, cầm trong tay một viên bảo châu màu đỏ rực. Về hướng tây chúng ta sẽ trông thấy một vị Phật màu đỏ sẫm, cầm trong tay một đóa hoa sen màu đỏ. Về hướng bắc chúng ta sẽ trông thấy một vị Phật cầm hai chùy kim cương bắt chéo vào nhau. 

            Khi nào Năm Sự Hiểu Biết hiện ra thì sự Giác Ngộ sẽ đạt được. Chúng ta sẽ trở thành hiện thân của năm vị Phật ấy. Vào giai đoạn đó sự quán thấy xuyên thấu của chúng ta sẽ được thực hiện một cách hoàn hảo, và việc hành thiền của chúng ta cũng sẽ đạt được giới hạn tột cùng của nó, và khi đó chúng ta cũng sẽ tự mình hiểu được thiền định thật sự là gì.


Tạo bài viết
11/11/2010(Xem: 177471)
01/04/2012(Xem: 23252)
08/11/2018(Xem: 4490)
08/02/2015(Xem: 33525)
25/07/2011(Xem: 101276)
10/10/2010(Xem: 102022)
10/08/2010(Xem: 105674)
08/08/2010(Xem: 111075)
21/03/2015(Xem: 14377)
"Chỉ có hai ngày trong năm là không thể làm được gì. Một ngày gọi là ngày hôm qua và một ngày kia gọi là ngày mai. Ngày hôm nay mới chính là ngày để tin, yêu và sống trọn vẹn. (Đức Đạt Lai Lạt Ma 14)
Không còn nghi ngờ gì nữa, khẩu trang đã đóng một vai trò trung tâm trong các chiến lược đối đầu với dịch bệnh COVID-19 của chúng ta. Nó không chỉ giúp ngăn ngừa SARS-CoV-2 mà còn nhiều loại virus và vi khuẩn khác.
Là một Phật tử, tôi nương theo lời dạy của Đức Phật không thù ghét, không kỳ thị bất cứ chủng tộc nào. Tại Hoa Kỳ, người Da Trắng đang là đa số cho nên họ lãnh đạo đất nước là chuyện đương nhiên. Thế nhưng nếu có một ông Da Đen hay Da Màu (như Việt Nam, Đại Hàn, Phi Luật Tân…) nổi bật lên và được bầu vào chức vụ lãnh đạo thì điều đó cũng bình thường và công bằng thôi. Đức Phật dạy rằng muôn loài chúng sinh đều có Phật tánh và đều thành Phật. Giá trị của con người không phải ở màu da, sự thông minh, mà là đạo đức và sự đóng góp của cá nhân ấy cho nhân loại, cho cộng đồng, đất nước.